بانک جهانی در تازهترین گزارش خود با عنوان «بهروزرسانی وضع توسعه افغانستان» که در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، از بازگشت گسترده مهاجران افغان به کشور خبر داد. بر اساس این گزارش، از سپتامبر ۲۰۲۳ تا ژوئیه ۲۰۲۵ بین ۴ تا ۷.۴ میلیون نفر به افغانستان بازگشتهاند که تنها در هفت ماه اول سال ۲۰۲۵، حدود ۰.۵ تا ۱.۲ میلیون نفر بوده است. این روند تاریخی در تعامل اقتصادی و اجتماعی افغانستان با همسایگان، بهویژه ایران و پاکستان، اثرات قابل توجهی داشته است.
بازگشت گسترده مهاجران علاوه بر ایجاد فشار بر بازار کار، مسکن و خدمات عمومی، فرصتهای اقتصادی جدیدی نیز فراهم کرده است. افزایش جمعیت مصرفکننده، تقاضای داخلی و فرصتهای صادراتی کالاهای مصرفی و سرمایهای از جمله اثرات مثبت این پدیده است. بازگشتکنندگان ایرانی به طور متوسط دارای تحصیلات بالاتر، مهارتهای شغلی بیشتر و تجربه شبکههای کاری گسترده هستند و میتوانند موتور محرک رشد اقتصادی افغانستان باشند. در مقابل، بازگشتکنندگان آسیبپذیر فشار بیشتری بر خدمات عمومی و بازار کار وارد میکنند و نیازمند حمایت هدفمند هستند.
گزارش بانک جهانی پیشبینی میکند رشد اقتصادی افغانستان در سال مالی ۲۰۲۵ (تا مارس ۲۰۲۶) حدود ۳/۴ درصد باشد، که عمدتاً ناشی از افزایش تقاضای داخلی و رشد بخش خدمات است. با این حال، رشد انفجاری جمعیت باعث کاهش سرانه تولید ناخالص داخلی خواهد شد و رفاه خانوارها تحت فشار باقی میماند. تورم در سطح پایینی (~۲٪) باقی مانده و ثبات نسبی نرخ ارز، واردات کالا و برداشت گندم آبیاری، از جمله عوامل کنترل تورم هستند.
کارشناسان بانک جهانی تأکید میکنند که برای تبدیل این چالش جمعیتی به فرصت اقتصادی، سیاستهای هماهنگ و هدفمند ضروری است. ایجاد سازوکارهای انتقال سرمایه و مهارت، بهبود دسترسی به اعتبارات خرد، حمایت از کسبوکارهای نوپا و برنامهریزی هوشمند برای ادغام بازگشتکنندگان در بازار کار و اقتصاد، از اقدامات کلیدی به شمار میروند. تجربه موفق بازگشتکنندگان در عراق به عنوان نمونه، میتواند الگویی برای مدیریت بازگشت مهاجران در افغانستان باشد.
در مجموع، گزارش بانک جهانی نشان میدهد بازگشت گسترده مهاجران اگر با مدیریت درست و سیاستهای اقتصادی و اجتماعی هوشمندانه همراه شود، میتواند فرصتهای قابل توجهی برای رشد اقتصادی و توسعه پایدار افغانستان ایجاد کند، اما در کوتاهمدت فشار جمعیتی و محدودیت منابع، رشد سرانه و رفاه خانوارها را تهدید میکند.